INSTYTUT FILOLOGII SŁOWIAŃSKIEJ

Początki slawistyki wrocławskiej sięgają lat czterdziestych dziewiętnastego stulecia. Wykładali tu między innymi: František Ladislav Čelakovský, Wincenty Kraiński, Wojciech Cybulski, Władysław Nehring, Rudolf Abicht i Paul Diels.

Po drugiej wojnie światowej pierwsze wykłady z dziedziny slawistyki (literatura rosyjska) wygłosili polonista Stanisław Kolbuszewski (literatura rosyjska) oraz - gościnnie - krakowianin Tadeusz Stanisław Grabowski (literatury zachodniosłowiańskie). Oparciem organizacyjnym dla tych zajęć był funkcjonujący od jesieni 1945 r. Instytut Filologii Polskiej i Słowiańskiej, którego założycielami byli wybitni lingwiści - polonista Stanisław Rospond i slawista Władysław Kuraszkiewicz. Łączył on Katedrę Języka Polskiego, Katedrę Językoznawstwa Słowiańskiego Ogólnego, a od połowy 1946 r. również Katedrę Językoznawstwa Wschodniosłowiańskiego, kierowaną przez Leszka Ossowskiego.

Zainteresowania naukowo-badawcze Leszka Ossowskiego oraz jego praca dydaktyczna, przede wszystkim w dziedzinie filologii rosyjskiej (pierwsze wykłady dotyczyły morfologii języka rosyjskiego, dialektologii rosyjskiej oraz historii rosyjskiego języka literackiego) wywarły decydujący wpływ na rozwój współczesnej językoznawczej slawistyki wrocławskiej. Z uczelnią wrocławską badacz ten był związany prawie dwadzieścia lat. Równocześnie pracował i kształcił rusycystów w WSP w Opolu, a następnie (od 1964 r.) – w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Profesor Leszek Ossowski (1905-1996), wychowanek Uniwersytetu Poznańskiego i Jagiellońskiego (studia slawistyczne rozpoczął w Poznaniu, natomiast w Krakowie uzyskał magisterium i doktoryzował się), był uczniem wybitnych slawistów polskich - Edwarda Klicha, Henryka Ułaszyna, Kazimierza Nitsha, Iwana Ziłyńskiego, Tadeusza Lehra-Spławińskiego. Pod ich wpływem ukształtowały się jego rozległe zainteresowania naukowe. Dotyczyły one wielu obszarów badawczych: 1. dialektologii wschodniosłowiańskiej oraz pogranicza polsko-wschodniosłowiańskiego (Zagadnienie językowe Polesia, O zagadnieniu ukraińsko-białoruskiej granicy językowej, Ze studiów nad wpływami języka polskiego na język białoruski); 2. akcentuacji rosyjskiej i bałto-słowiańskiej, morfologii języka rosyjskiego (Ze studiów nad akcentem rosyjskim, Współczesny rosyjski akcent poboczny); 3. zagadnienia lokalizacji praojczyzny Słowian (Западное Полесьепрародина славян, Czas i miejsce powstania języka prasłowiańskiego). W każdej z tych sfer badawczych Profesor proponował nowe, odkrywcze ustalenia.

Do tak szeroko zakrojonych badań - pomyślanych zarówno jako poszukiwania materiałowe, jak i koncepcyjne; przedstawiających slawistyczny materiał językowy (białoruski, ukraiński, rosyjski, polski) w ujęciu synchronicznym i diachronicznym, w sposób opisowy oraz porównawczy – nawiązywali jego wychowankowie. We Wrocławiu nastąpił intensywny rozwój badań porównawczych polsko-wschodniosłowiańskich oraz wszechstronnych studiów nad poszczególnymi językami wschodniosłowiańskimi. Do grona uczniów Leszka Ossowskiego należą: Larysa Pisarek (1935; doktorat - Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1971; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1982) - badająca zagadnienia fonologii i morfonologii rosyjskiej w ujęciu opisowym oraz porównawczym, rosyjsko-polską problematykę składniową a także lingwopragmatyczną (realizacja aktów mowy, formy adresatywne itd.), kwestie rozwoju i funkcjonowania współczesnego języka białoruskiego oraz Diana Wieczorek (1937; doktorat - Uniwersytet Wrocławski, 1973; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1982) – podejmująca rosyjską i ukraińską problematykę składniową oraz morfologiczną w ujęciu opisowym i porównawczym, zajmująca się również zagadnieniami historii kultury ukraińskiej. Spośród przedstawicieli kolejnej generacji językoznawców związanych ze slawistyką wrocławską można by wymienić: Bronisławę Konopielko (1944-1997; doktorat - Uniwersytet Wrocławski, 1975; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1988) – uczennicę Stanisława Kochmana (a on z kolei należy do wychowanków Leszka Ossowskiego), badaczkę problemów morfologicznych i leksykologicznych; Jana Sokołowskiego (1944; doktorat - Uniwersytet Wrocławski, 1977; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 2001) – podejmującego problemy słowotwórstwa słowiańskiego w oparciu o materiał wszystkich języków słowiańskich oraz Michała Sarnowskiego (1952; doktorat - Uniwersytet Wrocławski, 1985; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1999) – którego prace utrzymane w nurcie badań komparatystycznych dotyczą zagadnień słowotwórstwa, lingwistyki kulturowej i kognitywnej. Dwaj ostatni są uczniami wybitnego slawisty wrocławskiego Antoniego Furdala, wychowanka Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W 1946 r. powstała Katedra Historii Literatury Rosyjskiej i Innych Literatur Słowiańskich, którą objął w następnym roku Marian Jakóbiec. W latach 1930-1945 pracował on w lwowskim Ossolineum, a w 1945 r. wyjechał do Krakowa. Tam też został zatrudniony w charakterze adiunkta w Instytucie Słowiańskim UJ, ale niebawem przeniósł się (na 2 lata) na stanowisko attaché prasowego i kulturalnego w ambasadzie polskiej w Belgradzie. W 1947 r. przyjechał do Wrocławia, by odtąd poświęcić się działalności naukowo-dydaktycznej i organizacyjnej. W 1949 r. obie katedry (Katedra Językoznawstwa Wschodniosłowiańskiego i Katedra Historii Literatury Rosyjskiej i Innych Literatur Słowiańskich) zostały wydzielone z Instytutu Filologii Polskiej i Słowiańskiej i stały się (po połączeniu w 1950 r.), już jako zakłady, częścią składową nowej, samodzielnej jednostki naukowo-dydaktycznej – Katedry Filologii Rosyjskiej, poprzedniczki utworzonego w 1969 r. na jej bazie Instytutu Filologii Słowiańskiej. Obowiązki organizacyjne związane z tymi przełomowymi przekształceniami spadły na barki Mariana Jakóbca jako kierownika Katedry, a następnie dyrektora Instytutu (do 1971 r.). To z jego także inicjatywy ukazał się w 1969 roku pierwszy zeszyt wysoko dziś cenionej w środowisku akademickim serii „Slavica Wratislaviensia”.

Po nim dyrektorami Instytutu Filologii Słowiańskiej byli: Zbigniew Barański (1972-1975, 1981-1987), Franciszek Sielicki (1975-1978), Telesfor Poźniak (1978-1981), Krystyna Galon-Kurkowa (1987-1993), Tadeusz Klimowicz (1993-2005) i Anna Paszkiewicz (2005-obecnie).

Marian Jakóbiec (1910–1998; doktorat – Uniwersytet Jana Kazimierza, 1938, promotor: Juliusz Kleiner; habilitacja – Uniwersytet Jagielloński, 1951) był twórcą powojennej slawistyki wrocławskiej, łączącej literaturoznawstwo i językoznawstwo słowiańskie. Był założycielem oraz inspiratorem wrocławskiej szkoły literaturoznawstwa słowiańskiego, obejmującej badania nad całością literatur słowiańskich, ze szczególnym uwzględnieniem powiązań wewnątrzsłowiańskich, słowiańsko-zachodnioeuropejskich i słowiańsko-bizantyńskich. Zainicjował badania nad folklorem słowiańskim oraz związkami literacko-kulturalnymi polsko-słowiańskimi. Warsztat badawczy Mariana Jakóbca ukształtowany w tradycjach humanistyki lwowsko-krakowskiej (Eugeniusz Kucharski, Juliusz Kleiner, Marian Zdziechowski, Wacław Lednicki), odznaczający się szerokimi horyzontami intelektualnymi, klarownością i elegancją stylu, zaowocował wieloma interesującymi publikacjami z dziedziny komparatystyki, historii literatur wschodnio- i południowosłowiańskich oraz folklorystyki słowiańskiej.

Wprowadzeniem do badań porównawczych nad polsko-rosyjskim pograniczem literackim stało się na wiele powojennych lat jego studium Literatura rosyjska wśród Polaków w okresie Pozytywizmu (1950). Największym osiągnięciem w jego dorobku rusycystycznym pozostaje dwutomowa, akademicka, Historia literatury rosyjskiej (PWN, 1971, II wyd. –1976), której był redaktorem oraz współautorem. Z literatur Słowian wschodnich, poza rosyjską, najwięcej uwagi poświęcał Marian Jakóbiec literaturze ukraińskiej (Taras Szewczenko, 1974; Literatura ukraińska, 1989). Jako folklorysta wypowiedział się w sposób odkrywczy w obszernych wstępach do tomów Biblioteki Narodowej (Jugosłowiańska epika ludowa, 1948; Byliny, 1955). Ukoronowaniem zainteresowań uczonego literaturami Słowian południowych stała się synteza historycznoliteracka Literatury narodów Jugosławii (1991). Literaturę serbską, chorwacką, słoweńską i macedońską potraktował jako całość i przedstawił jej ewolucję w ujęciu synchronicznym i diachronicznym, zgodnie z rytmem rozwojowym kultury europejskiej. Nie zrezygnował przy tym z ukazania w szerokim kontekście sylwetek klasyków, w których twórczości krzyżowały się tradycje rodzime z tendencjami, konwencjami oraz stylami literatury światowej.

Podejście do literatur słowiańskich jako do całości zróżnicowanej, będącej częścią integralną kultury europejskiej, oddychającej płucem wschodnim i zachodnim, odziedziczyli po Marianie Jakóbcu jego wrocławscy uczniowie. Należą do tego grona przede wszystkim: Zbigniew Barański (1925; doktorat Uniwersytet Leningradzki, 1955; habilitacja - Uniwersytet Wrocławski, 1961) – wybitny badacz związków literackich rosyjsko-polskich, twórca nowatorskiej koncepcji modernizmu rosyjskiego w jego powiązaniach ze sztukami plastycznymi; Franciszek Sielicki (1923-2001; doktorat – Uniwersytet Wrocławski, 1960, habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1966) – sumienny i pracowity badacz związków literackich polsko-ruskich i polsko-rosyjskich, kronikarstwa staroruskiego oraz folkloru wschodniosłowiańskiego; Telesfor Poźniak (1932; doktorat - Uniwersytet Wrocławski, 1962; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1969) – historyk literatur i kultur wschodnio- i południowosłowiańskich (rosyjskiej, białoruskiej i bułgarskiej, badacz twórczości Fiodora Dostojewskiego), komparatysta, interesujący się powiązaniami wewnątrzliterackimi i aksjologią kultury; Kole Simiczijew (1918-2003; doktorat – Uniwersytet Wrocławski, 1966, promotor - Marian Jakóbiec; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1975) – folklorysta-macedonista oraz Krystyna Galon-Kurkowa (1944; doktorat - Uniwersytet Wrocławski, 1975, promotor: Marian Jakóbiec; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1984) i Łucja Skotnicka (1951; doktorat – Uniwersytet Wrocławski, 1981, promotor: Marian Jakóbiec; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 2001) – utalentowane badaczki romantyzmu rosyjskiego. Zainteresowania południową Słowiańszczyzną dziedziczy Milica Jakóbiec-Semkowowa (1942; doktorat – Uniwersytet Wrocławski, 1973; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1990) – folklorystka, znakomity historyk literatury serbskiej, ukrainistka, komparatystka. Uczniami uczniów Mariana Jakóbca są m. in.: Tadeusz Klimowicz (1950; doktorat – Uniwersytet Wrocławski, 1978, promotor: Telesfor Poźniak; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1986) – wnikliwy i odkrywczy badacz literatury i kultury rosyjskiej przełomu XIX i XX oraz XX wieku; Anna Paszkiewicz (1952; doktorat – Uniwersytet Wrocławski, 1987, promotor: Zbigniew Barański; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 2000) i Izabella Malej (1967; doktorat – Uniwersytet Wrocławski, 1995, promotor: Zbigniew Barański; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 1999) – wytrawni historycy literatury rosyjskiej okresu modernizmu. Do tego grona dołączają: Anna Skotnicka (1955; doktorat – Uniwersytet Śląski, 1988; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 2001), która się zajmuje najnowszą literaturą rosyjską oraz Zofia Tarajło-Lipowska (1947, doktorat - 1984; habilitacja – Uniwersytet Wrocławski, 2001) – bohemistka, której usamodzielnieniu na slawistyce wrocławskiej patronował słowacysta i polonista Jacek Kolbuszewski.

W swoim czasie pracownikami slawistyki wrocławskiej byli między innymi: Grażyna Bobilewicz, Józef Borsukiewicz, Stanisław Kochman, Bronisław Kodzis, Marian Ściepuro, Zbigniew Zbyrowski. Tu odbyły się publiczne obrony prac doktorskich i/lub kolokwia habilitacyjne Krzysztofa Cieślika, Stefana Kozaka, Andrzeja Ksenicza, Anny Majmieskułow, Antoniego Semczuka, Aleksandry Wieczorek, Zbigniewa Zbyrowskiego.

Wielu z nich tradycyjnie uczestniczy w dorocznych międzynarodowych konferencjach naukowych organizowanych przez IFS pod koniec listopada – językoznawczych w latach parzystych („Wyraz i zdanie w językach słowiańskich”) i historycznoliterackich w latach nieparzystych („Wielkie tematy kultury w literaturach słowiańskich”). Przy tej okazji wręczana jest z reguły Nagroda Imienia Profesor Bronisławy Konopielko (za wybitne publikacje z zakresu językoznawstwa słowiańskiego). Materiały pokonferencyjne są publikowane w specjalnych tomach.

Obecnie we wciąż rozwijającym się Instytucie Filologii Słowiańskiej jest zatrudnionych ponad 50 pracowników naukowo-dydaktycznych (w tym 13 profesorów i doktorów habilitowanych), którzy kształcą 850 studentów (rusycystów, bohemistów, serbistów i ukrainistów) na studiach dziennych i zaocznych.

Pięćdziesiąt lat polonistyki w Macedonii.

Wyróżnienia dla UWr

 

W dniach 21–25 października 2009 r. na Uniwersytecie św. Cyryla i Metodego w Skopiu odbyły się uroczystości jubileuszowe 50-lecia polonistyki w Macedonii.

     W otwarciu jubileuszu wzięli udział m.in. prorektor Wydziału Filologicznego Uniwersytetu św. Cyryla i Metodego w Skopiu prof. Kole Vasilevski, dziekan Wydziału Filologicznego im. Blaže Koneskiego prof. Maksim Karanfilovski, przedstawiciele władz państwowych Borče Aleksoski z Ministerstwa Edukacji Narodowej i Jovan Andonovski, p.o. szefa Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych RM, oraz ambasador RP w Macedonii Karol Bachura, któremu towarzyszyli konsul Sławomir Łuczak i Anna Łuczak, attaché ds. konsularnych, nauki i ekonomii. 

    W uroczystościach jubileuszowych uczestniczyli również liczni goście z Polski i Macedonii oraz z innych krajów.

    Z okazji jubileuszu kilkunastu placówkom akademickim i indywidualnym badaczom z Polski oraz Macedonii, najbardziej zasłużonym dla rozwoju macedonistyki, przyznane zostały wyróżnienia rektora Uniwersytetu św. Cyryla i Metodego oraz dziekana Wydziału Filologicznego im. Blaže Koneskiego.

    W gronie wyróżnionych znalazł się też Wydział Filologiczny Uniwersytetu Wrocławskiego. Letnia Szkoła Języka Polskiego, którą kieruje prof. Anna Dąbrowska, otrzymała od dziekana Wydziału Filologicznego dyplom uznania, a Instytut Filologii Słowiańskiej UWr, którego dyrektorem jest prof. Anna Paszkiewicz, wyróżniony został plakietą dziekana. Prof. Jan Sokołowski z Instytutu Filologii Słowiańskiej UWr otrzymał plakietę rektora Uniwersytetu św. Cyryla i Metodego.

W ramach jubileuszu odbyło się kilka imprez o charakterze naukowym i kulturalnym.

    W dniach 23 i 24 października odbyła się VIII Polsko-Macedońska Konferencja Naukowa, podczas której na dwóch sesjach plenarnych i w sekcjach wygłoszono ponad 60 referatów. Na sesji plenarnej referaty wygłosili: Zuzanna Topolińska, Włodzimierz Pianka, Jan Sokołowski, Krzysztof Wrocławski i Bogusław Zieliński. Konferencję poprzedziła prezentacja wydawnictw polskich uniwersytetów: „Żeglarze pamięci. Antologia współczesnej literatury macedońskiej” (UAM, Poznań), „Polska i Macedonia. Bibliografia. Komentarze. Studia” (UW, Warszawa). 

    Uroczystą oprawę miała promocja dziewięciu tomów długofalowego projektu badawczego „Polski~macedoński. Gramatyka konfrontatywna”, która odbyła się w Auli Macedońskiej Akademii Nauk i Sztuk (MANU). Oprócz uczestników konferencji naukowej w promocji wzięli udział: ambasador RP Karol Bachura, prezes MANU Georgi Stardelov, pierwszy prezydent niepodległej Macedonii Kiro Gligorov i liczni członkowie Akademii. Słowo wstępne wygłosił Georgi Stardelov, a promotorami byli prof. Włodzimierz Pianka (UW) i prof. Jan Sokołowski (UWr), którzy w swych wystąpieniach zwrócili uwagę na doniosłe znaczenie projektu dla językoznawstwa słowiańskiego i typologicznego. Następnie głos zabrała prof. Zuzanna Topolińska – współinicjatorka (wraz z prof. Božidarem Vidoeskim) i koordynatorka projektu. Również w MANU miała miejsce uroczystość wręczenia medalu im. Blaže Koneskiego prof. Krzysztofowi Wrocławskiemu z UW, który to cenne wyróżnienie otrzymał w uznaniu za działalność badawczą nad folklorem macedońskim. 

    W uruchomieniu studiów polonistycznych na uniwersytecie w Skopiu i podjęciu prac w zakresie polsko-macedońskiej konfrontacji gramatycznej wielki udział miał prof. Božidar Vidoeski (1920–1998), wybitny macedoński slawista i wielki przyjaciel Polski. Za swoje zasługi został on wyróżniony Krzyżem Kawalerskim Orderu Polonia Restituta, doktoratem h.c. Uniwersytetu Śląskiego i członkostwem PAU. Wiele zawdzięcza polonistyka i macedonistyka w Skopiu naszej wybitnej slawistce prof. Zuzannie Topolińskiej, która od początku lat osiemdziesiątych mieszka i pracuje w Macedonii. W Macedońskiej Akademii Nauk i Sztuk, której jest członkiem zwyczajnym, stworzyła dynamicznie działające Centrum Lingwistyki Arealnej. Placówka ta utrzymuje współpracę z renomowanymi ośrodkami naukowymi w Europie i Ameryce. Od początku istnienia Centrum współpracuje z nim Jan Sokołowski. W latach 1983–1999 prof. Zuzanna Topolińska pracowała jako visiting professor w Katedrze Slawistyki. Wykształciła liczne grono młodych badaczy pracujących dziś na Uniwersytecie, w Instytucie Języka Macedońskiego i MANU. Problematyką polonistyczną zajmują się m.in. Germanija Šoklarova-Ljorovska, Milica Mirkulovska, Elena Petroska, Stanislava-Staša Tofoska, Lidia Tanuševska, Veselinka Labroska, Ubavka Gajdova, Angelina Pančevska, Sonja Milenkovska.

    Ścisłe związki z nauką polską, w tym również ze slawistyką wrocławską, łączą prof. Milicę Mirkulovską, autorkę cennych prac dotyczących polsko-macedońskiej konfrontacji gramatycznej. W ubiegłym roku prof. Topolińska otrzymała prestiżową nagrodę „Polonicum” przyznawaną za „wybitne osiągnięcia w krzewieniu języka polskiego oraz wiedzy o polskiej kulturze i historii”.onferencje Ponadto w ramach jubileuszu odbyły się „Dni Polskiej Kultury w Macedonii”, na które złożyły się: wystawa polskiego plakatu przygotowana przez studentów polonistyki, multimedialny program poetycki i Polski Wieczór Kabaretowy. W ostatnim dniu jubileuszu uczestnicy mieli możność wyjazdu do wsi Nebregovo, gdzie zwiedzili przekształcony na muzeum dom rodzinny Blaže Koneskiego, wybitnego macedońskiego pisarza, historyka literatury i językoznawcy, jednego z najbardziej kreatywnych kodyfikatorów macedońskiego języka literackiego, doktora h.c. Uniwersytetu Wrocławskiego. Warto przypomnieć, że godność tę Blaže Koneski otrzymał w 1973 r., a promotorem jego był prof. Marian Jakóbiec, według którego Koneski był postacią „na miarę człowieka renesansowego”. To właśnie prof. Jakóbiec zapoczątkował w końcu lat czterdziestych prowadzone do dziś na Uniwersytecie Wrocławskim badania w dziedzinie macedonistyki. Dobre wyobrażenie o dokonaniach macedońskiej polonistyki i polsko-macedońskich kontaktach naukowych daje wydany z okazji jubileuszu tom „50 godini na polonistikata vo Makedonija” zawierający cenną bibliografię.

    Należy podkreślić znakomitą organizację jubileuszu. Wielka to zasługa wypróbowanych przyjaciół Polski, w szczególności polonistek: prof. Milicy Mirkulovskiej i mgr Lidii Tanuševskiej oraz dziekana Wydziału Filologicznego prof. Maksima Karanfilovskiego.

Polonistyce macedońskiej życzymy 100 lat i wielu nowych sukcesów! (SJA)

Fotokronika

Źródło: http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/34304/PU_2010_01.pdf

Wydział Filologiczny